Khảo sát nhanh, đồng bộ nước mặt, nước dưới đất và nước mưa là cơ sở quan trọng để triển khai các công trình cấp nước sạch nông thôn bền vững giai đoạn 2026-2030.

Khảo sát nhanh để tạo lập dữ liệu

Theo ông La Đức Dũng, Tổng Giám đốc Trung tâm Quy hoạch và Điều tra tài nguyên nước quốc gia, nhiệm vụ khảo sát nhanh đánh giá thực trạng nguồn nước được đặt ra nhằm tạo lập bộ thông tin, dữ liệu đầu vào phục vụ kế hoạch đầu tư phát triển công trình cấp nước sạch nông thôn và triển khai Chương trình mục tiêu quốc gia giai đoạn 2026-2030. 

Điều này đặt ra trong bối cảnh nhiều khu vực miền núi, vùng đồng bào dân tộc thiểu số và những nơi thường xuyên khan hiếm nước còn đối mặt với nhiều khó khăn, đánh giá, khảo sát nhanh thực trạng nguồn nước trở thành khâu chuẩn bị quan trọng trước khi quyết định đầu tư.

Đánh giá, khảo sát nhanh thực trạng nguồn nước trở thành khâu chuẩn bị quan trọng trước khi quyết định đầu tư. Ảnh: Tùng Đinh.

Nhiệm vụ được thực hiện trên cơ sở Luật Tài nguyên nước số 28/2023/QH15 ngày 27/11/2023; Nghị quyết số 257/2025/QH15 ngày 11/12/2025 của Quốc hội phê duyệt chủ trương đầu tư Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2026-2035; Quyết định số 417/QĐ-BNNMT ngày 31/01/2026 của Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường phê duyệt Chương trình giai đoạn 2026-2035, giai đoạn I: 2026-2030.

Trong đó, nội dung 10 của chương trình nhấn mạnh phát triển công trình cấp nước sạch tập trung tại xã, liên xã phù hợp đặc thù vùng, miền; ưu tiên địa bàn đặc biệt khó khăn, vùng biên giới, vùng khan hiếm nguồn nước, khu vực thường xuyên hạn hán, xâm nhập mặn, ô nhiễm, vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, bãi ngang, ven biển, hải đảo.

Chương trình đồng thời hỗ trợ cấp nước hộ gia đình đạt chuẩn đối với nhóm hộ khó tiếp cận nước sạch tập trung. Để cụ thể hóa định hướng này, ông La Đức Dũng cho rằng, việc khảo sát, đánh giá nguồn nước sẽ giải quyết 4 vấn đề cấp thiết hiện nay, tạo cơ sở cho quá trình chuẩn bị đầu tư và quản lý công trình cấp nước nông thôn.

Ông La Đức Dũng, Tổng Giám đốc Trung tâm Quy hoạch và Điều tra tài nguyên nước quốc gia.

Bốn vấn đề cấp thiết

Một là, thiếu dữ liệu nền đồng bộ về nguồn nước theo mùa và rủi ro chất lượng nước. Ở nhiều khu vực vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, nguồn nước mặt biến động mạnh theo mùa, đặc biệt trong mùa kiệt. Nguồn nước dưới đất phụ thuộc nhiều vào điều kiện địa chất, có nơi tiềm năng tốt nhưng cũng có nơi khó khai thác hoặc có nguy cơ suy giảm; nước mưa là nguồn bổ sung quan trọng nhưng cần đánh giá khả năng thu gom, trữ và sử dụng. 

Nếu thiếu đánh giá đồng bộ về nước mặt, nước dưới đất và nước mưa, việc lựa chọn nguồn cấp dễ dẫn đến rủi ro thiếu nước vào mùa khô, chất lượng nước không bảo đảm hoặc chi phí xử lý cao.

Hai là, thiếu căn cứ khoa học để xác định nguồn cấp phù hợp ngay từ khâu chuẩn bị đầu tư. Nhiều công trình cấp nước sinh hoạt nông thôn hoạt động chưa hiệu quả có nguyên nhân sâu xa từ việc lựa chọn nguồn cấp chưa phù hợp ngay từ đầu, do thiếu đánh giá đầy đủ về tính ổn định, trữ lượng và chất lượng nguồn nước trước khi quyết định đầu tư.

Việc đánh giá hiện trạng, hiệu quả vận hành của bản thân công trình thuộc trách nhiệm của cơ quan quản lý công trình cấp nước; tuy nhiên, nếu thiếu đánh giá song song, độc lập về chính nguồn nước cấp cho công trình thì không thể xác định nguyên nhân gốc rễ nằm ở nguồn hay ở công trình, dễ dẫn đến đầu tư sửa chữa, cải tạo không đúng điểm nghẽn.

Nếu thiếu đánh giá đồng bộ về nước mặt, nước dưới đất và nước mưa, việc lựa chọn nguồn cấp dễ dẫn đến rủi ro thiếu nước vào mùa khô, chất lượng nước không bảo đảm hoặc chi phí xử lý cao. Ảnh: Tùng Đinh.

Ba là, thiếu cơ sở chuẩn hóa để xác định thứ tự ưu tiên và lồng ghép nguồn lực. Chương trình yêu cầu ưu tiên nhiều nhóm địa bàn, đối tượng khác nhau như địa bàn đặc biệt khó khăn, biên giới, vùng khan hiếm nước, khu vực hạn hán, xâm nhập mặn, ô nhiễm, vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, bãi ngang, ven biển, hải đảo.

Nếu không có bộ tiêu chí và dữ liệu chuẩn hóa về nguồn nước, việc lựa chọn danh mục ưu tiên, bố trí vốn và lồng ghép nguồn lực dễ dựa trên báo cáo rời rạc, khó so sánh, khó kiểm chứng.

Bốn là, thiếu cơ sở dữ liệu thống nhất về nguồn nước để chỉ đạo, điều hành, theo dõi và đánh giá kết quả. Để quản lý chương trình minh bạch, cần có số liệu thống nhất về khả năng khai thác từng loại nguồn nước bên cạnh dữ liệu công trình đã có.

Nếu thiếu lớp dữ liệu nguồn nước ban đầu này, việc tổng hợp số liệu toàn quốc khó thống nhất, khó đánh giá đúng mức độ hoàn thành mục tiêu và khó phục vụ công tác kiểm tra, giám sát khi cần thiết.

Không thay thế điều tra chuyên sâu

Từ các vấn đề trên, việc tổ chức khảo sát nhanh là khâu chuẩn bị cần thiết, có tính chất nền tảng nhằm tạo ra bộ thông tin, dữ liệu đầu vào tối thiểu nhưng đủ tin cậy phục vụ triển khai Chương trình. Nhiệm vụ này cần được thực hiện kịp thời ngay từ đầu giai đoạn 2026-2030 để làm căn cứ lập kế hoạch, dự toán, bố trí và lồng ghép nguồn lực.

Theo ông La Đức Dũng, Trung tâm là đơn vị chuyên môn về điều tra, đánh giá tài nguyên nước, quản lý cơ sở dữ liệu và bản đồ chuyên ngành, có kinh nghiệm triển khai các nhiệm vụ điều tra, đánh giá, tìm kiếm nguồn nước tại vùng miền núi, khu vực khan hiếm nước và trên phạm vi toàn quốc.

Khảo sát nhanh đánh giá thực trạng nguồn nước được kỳ vọng tạo nền tảng dữ liệu phục vụ lập kế hoạch, dự toán, bố trí và lồng ghép nguồn lực. Ảnh: Tùng Đinh.

Trong khi đó, Cục Quản lý và Xây dựng công trình thủy lợi đang triển khai một số nhiệm vụ khảo sát, đánh giá liên quan đến cấp nước sinh hoạt nông thôn, tập trung thu thập dữ liệu, hiện trạng vận hành công trình và xây dựng công cụ dự báo, cảnh báo nguy cơ thiếu nước.

Theo ông Dũng, nhiệm vụ đánh giá thực trạng nguồn nước không trùng lặp, chồng lấn với các nhiệm vụ này mà có tính chất kế thừa, bổ trợ. Trong đó, trọng tâm của Trung tâm là điều tra, khảo sát, đánh giá khả năng khai thác các nguồn nước tự nhiên gồm nước mặt, nước dưới đất và nước mưa.

Cần nhấn mạnh, đây là nhiệm vụ đánh giá, sàng lọc nhanh trên diện rộng, khoanh vùng khu vực có tiềm năng nguồn nước theo từng xã, làm cơ sở lựa chọn nguồn cấp và mô hình cấp nước. Nhiệm vụ chưa bao gồm khảo sát địa vật lý, khoan, bơm để xác định trữ lượng, chất lượng và đưa nguồn nước dưới đất vào khai thác thực tế.

Đối với những xã chưa xác định được nguồn nước mặt, nước mưa ổn định nhưng có nhu cầu khai thác nước dưới đất, cần tiếp tục thực hiện điều tra, tìm kiếm nguồn nước dưới đất ở bước tiếp theo. Các kết quả chuyên sâu sẽ cung cấp cơ sở khoa học trước khi quyết định đầu tư công trình khai thác, sử dụng.

Trong bối cảnh Chương trình mục tiêu quốc gia bước vào giai đoạn triển khai 2026-2030, khảo sát nhanh đánh giá thực trạng nguồn nước được kỳ vọng tạo nền tảng dữ liệu phục vụ lập kế hoạch, dự toán, bố trí và lồng ghép nguồn lực.

Quan trọng hơn, việc chuẩn bị đầu tư trên cơ sở đánh giá nguồn nước sẽ góp phần nâng cao tính phù hợp, hiệu quả và bền vững của các công trình cấp nước sạch nông thôn, hướng tới bảo đảm nhu cầu nước sinh hoạt lâu dài cho người dân.

 Nguồn: mae.gov.vn